S  T  U  V  W  X  Y/IJ  Z S Schoot - Gewicht, 1 schoot = 2 pond Schrede - Lengtemaat, 1 schrede = 2,5 voet Spaanse griep - De Spaanse griep is een van de beruchtste griepepidemieën uit de jaren 1918-1919. Deze pandemie eiste naar schatting ruim 20 tot 40 miljoen doden, een aantal dat het totale dodental van de Eerste Wereldoorlog ruimschoots overtreft. Het virus dat de Spaanse griep veroorzaakte was van het type H1N1.   Geschiedenis Hoewel de Spaanse Griep genoemd, is de oorsprong van deze ziekte naar alle waarschijnlijkheid de Verenigde Staten. De laatste inzichten willen dat de Amerikaanse soldaten, die in de Eerste Wereldoorlog naar Europa gezonden werden tegen meer dan 30 ziekten ingeënt werden. Waarschijnlijk heeft dat niet alleen de weerstand van de soldaten ernstig verminderd maar tegelijkertijd ook een nieuwe virus mutatie opgeleverd. Dit nieuwe virus, van het subtype H1N1, heeft uiteindelijk geleid tot de Spaanse Griep pandemie die 50 tot 100 miljoen mensen het leven heeft gekost. De verwijzing naar Spanje komt vanwege het feit dat de eerste ziektegevallen geïsoleerd zijn in Spanje. Het virus vertoonde zich voor het eerst in maart 1918 op de militaire basis Fort Funston in Kansas en verspreidde zich van daaruit naar andere legerbases in de VS. Met het serieus op gang komen van de Amerikaanse troepenzendingen naar Europa, startte het zijn tocht over de aardbol. Aanvankelijk was het virus niet dodelijk, maar dat veranderde al snel. In Spanje, waar geen oorlogscensuur bij de media heerste, sloegen de kranten groot alarm toen verschillende mensen aan het virus stierven. De dood trad in na enkele dagen van koortsaanvallen, die aan griep deden denken. Zo kreeg het virus zijn nogal misleidende naam. De Spaanse griep begon met hoge koorts, hoesten, spierpijn en keelpijn. Gevolgd door extreme moeheid en flauwtes. Men verloor zoveel energie dat men niet meer kon eten en drinken. De ademhaling werd steeds moeilijker, binnen enkele dagen gevolgd door de dood. De Spaanse griep had de opmerkelijke eigenschap om jonge volwassenen te treffen. Dit in tegenstelling tot echte griepepidemieën, waarbij met name kinderen en senioren de ziekte krijgen en laatstgenoemden de grootste risico’s lopen. In augustus 1918 had de helft van de Amerikaanse soldaten in Europa de ziekte: 43.000 man overleefden het niet. (Dit is bijna de helft van het aantal Amerikanen dat in Europa stierf: aan het front vielen zo'n 50.000 man). De ziekte sloeg snel over naar andere legerkorpsen, ook de Duitse.Toen de oorlog in november 1918 eindigde en soldaten terugkeerden naar hun landen, werden ze overal ter wereld feestelijk onthaald. Door deze wereldwijde massabijeenkomsten verspreidde het virus zich als een schokgolf. In de VS stierven 675.000 mensen, in Frankrijk 200.000, in Engeland 400.000, in Nederland 27.000. Enorme klappen werden uitgedeeld in India en Rusland, waar miljoenen stierven. Al met al lijkt het erop dat maar liefst 20% van de toenmalige wereldbevolking besmet raakte. In totaal een half miljard mensen. De meest voorzichtige schattingen komen op 20 tot 40 miljoen doden. En net zo snel als het kwam, verdween het virus ook weer: eind 1919 was het voorbij. Historici zijn het erover eens dat de Spaanse griep de loop van de geschiedenis wellicht ingrijpend heeft beïnvloed. Zo kreeg de Amerikaanse president Woodrow Wilson de Spaanse griep tijdens de vredesonderhandelingen in Versailles in 1919, maar hij herstelde. Er wordt gesteld dat door zijn afwezigheid bij de besprekingen de eisen aan het verslagen Duitsland strenger waren geworden.   Risicogroep Het meest bevreemdende van de Spaanse Griep was nog wel de groep mensen waarin de mortaliteit het hoogst was. De meest 'gangbare' risicogroepen bij de jaarlijkse "gewone" griepgolven zijn ouderen en jonge kinderen. Van dezen vormt de groep ouderen verreweg de grootste risicogroep, waarbij het sterftecijfer als gevolg van de griep het hoogst is. Zuigelingen en peuters tot en met 4 jaar hebben over het algemeen nog antilichamen (immuniteit) overgedragen gekregen van de moeder; met name door borstvoeding. De Spaanse Griep echter, had de hoogste mortaliteit in de leeftijdsgroep 14 tot 21 jarigen. Na het onderzoeken van de longen van personen die aan De Spaanse Griep zijn gestorven en in Alaska zijn begraven is het virus nagemaakt. Hieruit bleek dat de griep vooral de mensen in de leeftijdsgroep 20 tot 40 jaar trof en het virus dus de sterkste immuunsystemen opzoekt. Dit zou ook weer het geval kunnen zijn met de volgende epidemie.   Oorsprong Er bestaan tenminste drie theorieën over de oorsprong van het virus. Sommige onderzoekers nemen aan dat de oorzaak van de griep een gemuteerd varkensvirus uit China was, dat via Chinese spoorwegarbeiders misschien in de VS belandde. Anderen denken dat de sleutel tot deze ramp in het Amerikaanse leger ligt, waar het virus immers begon. In het leger werd geëxperimenteerd met de vaccinaties voor de soldaten die naar Europa zouden gaan. Iedere Amerikaanse soldaat kreeg destijds 14 tot 25 vaccinaties toegediend. Men speculeert dat het virus ontstond uit een van deze combinaties, die zo resulteerden in een onbedoeld biochemisch wapen: een buitengewoon onverwacht effect van de Amerikaanse oorlogsdeelname. Het grondprincipe bij vaccinaties is dat men de betreffende ziekte in een uiterst kleine dosis toegediend krijgt, waarna het lichaam voldoende antistoffen kan aanmaken om de ziekte te overwinnen. Met 14 tot 25 vaccinaties raakte het afweersysteem makkelijk overbelast. Bovendien was hier sprake van experimenten met soldaten als proefpersoon. Volgens geruchten werden ook dierenziekten zoals de varkenspest bij de vaccinaties toegediend. De exacte gegevens zijn echter nog steeds een militair geheim. Een derde theorie is dat het vogelvirus spontaan muteerde in Fort Riley, Kansas. In dit fort fokte men deze dieren voor eigen gebruik. Een kok zou besmet kunnen zijn geraakt met het virus, dat vanuit de kippen via de varkens dus bij de mens aankwam. Door mutatie was het virus in staat om besmetting van mens tot mens tot stand te brengen. In september 2005 zijn microbiologen van het US Armed Forces Institute for Pathology erin geslaagd om het virus opnieuw te creëren. Het onderzoek was gebaseerd op viraal RNA uit de long van een soldaat die in 1918 was gestorven. De eiwitmantel van het virus had structuur H1N1. Bron: Wikipedia De vrije encyclopedie Stamreeks - Een stamreeks is een voorgeslacht in mannelijke lijn, van vader op zoon gaande. De reeks kan beginnen bij de oudste voorvader en naar het heden, of, uitgaande van een bepaalde persoon naar het verleden worden uitgewerkt. Als de mannelijke lijn naar de oudste voorvader wordt onderbroken door een ongehuwde moeder spreken we van een naamreeks in plaats van een stamreeks. T Tering - Zie voor uitleg bij Tuberculose Tuberculose (tb, tbc, ftisis, vliegende tering) - Tuberculose, afgekort met TBC, of zelfs TB is een vooral vroeger zeer gevreesde infectieziekte die wordt veroorzaakt door Mycobacterium tuberculosis. Op 24 maart 1882 maakte Robert Koch bekend dat hij deze bacterie had ontdekt. In 1905 heeft hij hiervoor de Nobelprijs ontvangen. 24 maart is wereldtuberculosedag. Tuberculose heet in de volksmond ook wel tering of de "witte pest" (Engels: "The White Plague"). Ook Mycobacterium bovis en enige andere soorten kunnen mensen ziek maken. Mycobacteriën zijn bepaalde typen bacteriën, vaak aangeduid als zuurvaste staven. Tuberculose bij de mens die niet door M. tuberculosis wordt veroorzaakt wordt 'atypische TB' genoemd. Oudere benamingen zijn 'tering' en zelfs (bij snel verlopende gevallen) 'vliegende tering'. Ook het eufemisme 'pleuritis' (een woord dat eigenlijk longvliesontsteking, door welke oorzaak dan ook, betekent) werd wel eens gebruikt. Enige decennia geleden (voor W.O. II) had TBC een status die alleen vergelijkbaar is met de behandeling van aids van enige jaren geleden: een vaak fataal verlopende, nauwelijks behandelbare ziekte. De behandeling bestond uit rust en kuren in centra met 'gezonde lucht', op de Veluwe of in het hooggebergte (b.v. Davos. Het boek "De Toverberg" van Thomas Mann gaat over het leven in het TB-sanatorium Davos begin 20e eeuw.   Besmetting TBC is vooral een longziekte. In principe kunnen alle organen door de tbc-bacterie worden aangetast, maar de meest bekende vorm is de longtuberculose, in het Westen goed voor ongeveer 65% van de patiënten. In bijvoorbeeld Aziatische landen wordt relatief meer tuberculose in andere organen gevonden, zoals lymfkliertuberculose. Vooral patiënten met zogenaamde 'open TBC' (met aan de lucht open haarden in de longen) kunnen door hoesten, zingen of praten de bacterie verspreiden. Tegenwoordig (2004) zijn er nog steeds ongeveer 1500 TBC-patiënten per jaar in Nederland, bijna de helft hiervan wordt gevonden in de 4 grote steden. Iets minder dan 2/3 van de Nederlandse patiënten is van buitenlandse afkomst. Dit is niet vreemd aangezien TBC vooral buiten de Westerse landen voorkomt en toeneemt. Van de ca. 10 miljoen tbc-patiënten wereldwijd sterven er jaarlijks ca. 2-3 miljoen. Dit zijn ca. 6.000 tuberculose-doden per dag. Ongeveer 1/3 van de wereldbevolking is besmet met TBC-bacteriën, deze mensen zijn daar niet ziek van. 100 jaar geleden werd eigenlijk iedereen er uiteindelijk mee besmet, maar de meeste mensen genazen van de eerste besmetting zonder er zelf merkbaar ziek van te zijn geworden en waren daarna door hun immuniteit ertegen beschermd. Wel hadden ze vaak in hun longen of elders nog diep ingekapselde levende TBC-bacteriën die bij een ernstige vermindering van de weerstand nog wel eens gere-activeerd konden worden. Veel Nederlandse koeien waren vroeger besmet met TBC, en besmetten mensen die van de melk dronken met darmtuberculose. Een belangrijke stap in de Nederlandse tuberculosebestrijding is dan ook geweest het invoeren van de gepasteuriseerde melk en het TBC-vrijmaken van de veestapel (deels door de besmette koeien naar het buitenland te verkopen).   Vaccinatie Vaccinatie met BCG-vaccin beschermt tegen de ernstige gevolgen van een besmetting met de TBC-bacterie. Deze vaccinatie is niet opgenomen in het Nederlandse Rijksvaccinatieprogramma. Hij wordt alleen aangeboden aan personen die een verhoogd risico lopen op het krijgen van de ziekte, bijvoorbeeld aan personen die vaak of lang naar een land gaan waar tbc veel voorkomt. Een nadeel van vaccinatie is dat de mantouxtest minder specifiek wordt om TBC aan te tonen. Vroeger werd gedacht dat de mantouxtest niet meer bruikbaar zou zijn na BCG vaccinatie, dit is echter in de praktijk meestal niet het geval. Vaak wordt de Mantouxtest negatief na verloop van tijd of reageert hij nog maar een klein beetje. De Mantouxuitslag van kinderen die voor hun 1e levensjaar worden gevaccineerd, mag worden geïnterpreteerd alsof ze niet gevaccineerd zijn. In veel landen (behalve Nederland) wordt bij de interpretatie van de Mantouxtest geen rekening gehouden met een eventuele BCG vaccinatie. Bij herhaalde Mantouxtesten kan boosting optreden bij eerder BCG gevaccineerden of bij mensen die lang geleden een keer zijn besmet. Dit kan worden verward met een recente infectie met tuberculose bacteriën.   Mythologie, opera en literatuur In de tijd dat de oorzaak van TBC niet bekend was, werd het beschouwd als een lot, dat vooral gevoelige en kunstzinnige mensen kon treffen, die dan vaak op jonge leeftijd onder tragische omstandigheden uit hun kring werden weggerukt. Voorbeelden hiervan zijn onder meer Franz Kafka, George Orwell, alle vijf gezusters Brontë, Albert Camus (leed aan TB maar overleed bij een auto-ongeval) en Igor Stravinsky. O.a. de opera's La Bohème (Puccini) en La Traviata (Verdi) gaan over dergelijke tragische gevallen van 'de tering'. Ook George Bernard Shaw heeft er een toneelstuk over geschreven, The doctor's dilemma. De opera's zijn gebaseerd op de boeken "Scènes de la vie de bohème" van Henri Murger en "La dame aux camélias" van Alexandre Dumas fils. Bron: Wikipedia De vrije encyclopedie U Unteroffizier - (Duits) Duitse militaire rang die gelijk staat aan de Nederlandse rang van sergeant. Utegoedinge - Het bij leven al uitdelen van de erfenis aan bloedverwanten Ut fertur - Naar men zegt Uur gaans - Afstandmaat, 1 uur gaans = ca. 5 km. Gelijk aan 1500 rijnlandse roeden = 5621 m1, volgens code Napoleon, 5000 m en bij koninklijk besluit van 1863, 5555,5 m1. V Vaam - Lengtemaat, 1 vaam = ca. 5 voet, bij de marine 6 rijnlandse voeten = 1,88 m1 Voet - Oppervlaktemaat, groot ca. 0,09 ca, in elk deel van het land anders van oppervlak. Lengtemaat, 1 voet = 31,3 cm, in elk deel van het land anders van lengte. Voesterkind - Pleegkind Voordochter - Kinderen uit een vorig huwelijk ook kinderen voor het huwelijk verwekt Vrouwentuig - Zilver opsmuk gedragen door vrouwen op kleding Vuurschoppe - Asschep W Wachterhorn - Alarmhoorn van de nachtwaker Wangeloof - Ketterij Wapentuir - Krijgsman Wedeman - Weduwnaar Weesmeester - Lid van de Weeskamer, die oppervoogdij heeft over de wezen en hun belangen behartigt X X - afkorting van Gehuwd Xristine - Christine Y & IJ Yegen - Tegen IJser - Harnas IJzer - Gevangenis Z Zielental - Het aantal inwoners Zilveren Dukaat - Muntstuk, waarde gelijk aan 50 stuivers Zondagskind - Gelukskind, kind dat op zondag geboren is en volgens het bijgeloof geesten kon zien Zusterkinderen - Neef en nicht die willen trouwen, hiervoor was (meestal) dispensatie nodig